Investeren in preventie loont. In Engeland daalde het aantal sterfgevallen door baarmoederhalskanker onder jonge vrouwen die als tiener tegen HPV gevaccineerd konden worden zelfs naar nul. Een krachtig voorbeeld van wat mogelijk is als vaccinatieprogramma’s breed worden benut. Ook Europa ziet die preventieve kracht. De Europese Commissie erkent vaccinatie, immunisatie en screening nadrukkelijk als investering in onze gezondheid, en maakt daar via het New Economic Growth Framework financiële ruimte voor vrij. Maar hoe vertalen we deze Europese ambitie op vaccinatie naar nationale actie? Op uitnodiging van Europarlementariër Aurelijus Veryga sprak hollandbio’s Britt daar afgelopen week over met de Mission Board on Vaccination in Europe.

In een vergrijzende samenleving valt nog veel gezondheidswinst te behalen met vaccins als krachtige gezondheidsbooster. Zoals tijdens de bijeenkomst vaak werd gezegd: an ounce of prevention is worth a pound of cure, of in gewoon Nederlands: voorkomen is beter dan genezen. Nu is het aan het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het ministerie van Financiën om de door Europa geboden ruimte ook in Nederland te benutten. Hollandbio ondertekende alvast de Call to Action van de Mission Board en gaat de komende tijd graag aan de slag met de vertaalslag naar concrete actie in Nederland.

Drijven de geopolitieke ontwikkelingen rond geneesmiddelen Europese lidstaten naar elkaar toe, of juist verder uit elkaar? Recente ontwikkelingen maken hollandbio helder dat het nog altijd twee kanten op kan. Maar één ding is zeker: stilzitten is voor de EU en haar patiënten géén optie meer.

In de farmaceutische sector pakken donkere wolken zich al een tijdje samen, ziet hollandbio. Uit diverse recente rapporten (zoals deze) blijkt dat Europa – alle grote ambitie ten spijt – op diverse cruciale punten de concurrentie verliest van bijvoorbeeld China en de Verenigde Staten (VS), en dat Europese patiënten steeds langer en vaker tevergeefs wachten op nieuwe medicatie. Tel daar de impact van nieuwe Europese farmaceutische wetgeving én de inzet van de VS om via hun Most Favoured Nation (MFN) beleid de rekening voor wereldwijde innovatie eerlijker te verdelen bij op, en een perfect storm is een feit. De hamvraag: wat wordt het Europese antwoord op de toenemende druk?

De ontwikkelingen lijken deze weken in een stroomversnelling te geraken. Al dan niet in reactie op bilateraal overleg tussen Duitsland en de VS over geneesmiddelenprijzen, publiceerde Beneluxa, een samenwerkingsverband tussen de Benelux, Oostenrijk en Ierland rondom de beoordeling en vergoeding van geneesmiddelen, een gezamenlijk statement, waarin zij pleiten voor een meer uniforme Europese aanpak rond de toegang en betaalbaarheid van geneesmiddelen. Ook kwamen ministers van 11 lidstaten in aanloop naar de EU Gezondheidsraad samen, om met elkaar te bespreken hoe om te gaan met het Amerikaanse MFN-beleid. En met resultaat: in no time had Eurocommissaris Olivér Várhelyi een opdracht binnen om -nog voor de zomer- de potentiële impact van het MFN-beleid op de EU te onderzoeken.

De VS houdt vol, en lijkt via druk op Duitsland een wig te willen drijven tussen Europese lidstaten. Zo startte de US Trade Representative onder sectie 301 van de Amerikaanse handelswet een onderzoek  naar ‘de aanhoudende onderbetaling van Duitsland voor farmaceutische producten’. Duitsland lijkt vooralsnog niet onder de indruk en schaart zich achter Europese handelsafspraken. Een sterk signaal, maar of hef afdoende is, daar hebben we bij hollandbio onze bedenkingen bij.

Europa heeft sterke troeven als het gaat om biotech en farmaceutische innovatie, zoals kennis, kwaliteit en talent. Maar een ecosysteem is in de praktijk zo sterk als de zwakste schakel. En zwakke schakels heeft Europa helaas ook. Denk aan de, onder het motto van zorgvuldigheid, doorgeschoten bureaucratie, de traagheid en het gebrek aan risico-appetijt in financiering. Maar in de huidige geopolitieke snelkookpan kan vooral de fragmentatie van de Europese geneesmiddelmarkt ons de das om doen: in plaats van 1 markt, is Europa een patchwork lappendeken van 27 lidstaten met elk hun eigen inkoop- en vergoedingenbeleid, een nationale competentie waar bovendien tot dusver amper aan te tornen viel.

Een crisis is gelukkig óók een uitgelezen kans voor verandering. Dat vergt veel van alle spelers in het ecosysteem, inclusief de lidstaten. Ook zij zullen hand in eigen boezem én buidel moeten steken. We zijn in Europa, met recht, trots op onze verzorgingsstaat en solidariteit. Als we dat willen behouden, en Europese patiënten nu en in de toekomst tijdig van de beste nieuwe behandeling willen voorzien, dan komt het er nu wel op aan. Wordt het één voor allen, of allen alleen? Hollandbio weet het wel, want alleen ga je weliswaar sneller, maar alleen samen kom je verder.

Rust in het Rijksvaccinatieprogramma (RVP), dat is een van de lessen die VWS-minister Hermans trekt uit het (post)COVID-19 onderzoek, dat juist bedoeld was om inzicht te geven in het effect van de pandemie op de vaccinatiegraad. Een slogan die klinkt als een klok, maar waarover hollandbio toch flink struikelt. Want hoewel de aanbeveling slechts één van de vele is, enkel passant ter sprake komt en een context kent in relatie tot het onderzoek, zien we minister Hermans in haar reactie op het onderzoek deze aanbeveling aangrijpen als excuus om nieuwe wijzigingen aan het RVP te beperken, in plaats van vol in te zetten op tijdige en goede communicatie met ouders en zorgprofessionals. De wereld op zijn kop wat hollandbio betreft.

Vaccintwijfelaars manen Rijksoverheid tot “rust” in het RVP
De wetenschappers in kwestie signaleren in hun onderzoek naar de invloed van de coronapandemie op de deelname aan het RVP dat deze – surprise, surprise – een belangrijke rol speelt bij de dalende vaccinatiegraad. Zij interviewden hierover een selectieve steekproef van 17 jeugdgezondheidszorg-professionals en 20 twijfelende, dan wel (deels) niet-vaccinerende, ouders. Het is dan ook weinig verrassend dat de pandemie voor sommigen een ‘trigger’ was om “kritischer na te denken” over wat er allemaal vanuit de overheid komt.

Nu zijn we bij hollandbio fervent pleitbezorger van kritisch denkvermogen, en daarmee des te meer geschokt dat minister Hermans in haar beleidsreactie geen oog heeft voor context en het nalaat voor wetenschappelijk onderbouwde beleidsbeslissingen op de bres te springen. De minister geeft zelfs een geheel eigen inkleuring aan de aanbeveling tot ‘rust in het RVP’ met de stelling “dit betekent dat nieuwe wijzigingen zoveel mogelijk beperkt zouden moeten zijn”, naast het eerder en uitgebreider informeren van ouders en professionals over wijzigingen.

Neem niet de vaccins weg, maar de twijfels
Eerder en uitgebreider informeren is volgens hollandbio de enige juiste koers tegen de dalende vaccinatiegraad. Zeker aangezien sommige ouders volgens de onderzoekers “angstiger zijn over bestandsdelen en bijwerkingen van vaccinaties”, waarbij de snelheid van ontwikkeling van coronavaccins zelfs enig argwaan heeft gewekt. Dat zorginnovatie een deel van de ouders te snel gaat, vormt op zichzelf echter géén wetenschappelijke onderbouwing om bewezen effectieve vaccins slechts beperkt, vertraagd of zelfs geheel niet aan te bieden.

Tenzij we in staat blijken om alle ziekmakers voor onbepaalde tijd op sabbatical te sturen, lijkt hollandbio rust in het Rijksvaccinatieprogramma door de instroom van nieuwe vaccins te beperken de meest ongefundeerde, onwetenschappelijke en intens gevaarlijke conclusie denkbaar. Hiermee zou de overheid juist de wetenschapsontkenners en wantrouwers van instituties belonen, en laat zij de grote en weldenkende meerderheid met hun gezondheid betalen. Laten we daarom niet de vaccins wegnemen, maar juist de twijfels. Daarmee trekken we pas echt lessen uit de coronacrisis: lessen die ook relevant zijn in het kader van de Parlementaire enquêtecommissie Corona en waarmee we ons beter voorbereiden op nieuwe uitbraken van infectieziekten, die volgens de global preparedness monitoring board juist steeds vaker voorkomen en steeds meer schade berokkenen aan mens, economie, politiek en maatschappij.

493 dagen, zo lang wachten Nederlandse patiënten gemiddeld op nieuwe geneesmiddelen die door de EMA veilig en effectief zijn bevonden. Dat wil zeggen, als ze hen al bereiken. Want ruim 46% van deze nieuwe middelen is überhaupt nog niet beschikbaar in Nederland. Dat blijkt uit de nieuwste editie van de EFPIA WAIT indicator, die op 19 mei is gepubliceerd. Schrikbarende cijfers, vindt hollandbio, want een gebrek aan toegang zet patiënten direct in de kou. Ook komen bedrijven steeds verder onder druk te staan, met mogelijk verstrekkende gevolgen.

Uit de WAIT indicator van 2026 blijkt dat we er zowel qua percentage beschikbare geneesmiddelen als qua gemiddelde wachttijd slechter voor staan dan vorig jaar. Slechts 54% van de geneesmiddelen die tussen 2021 en 2024 zijn geregistreerd wordt in Nederland vergoed. Voor specifiek geneesmiddelen tegen kanker en weesgeneesmiddelen is het beeld nog somberder: respectievelijk 41% en 39% van deze middelen zijn beschikbaar voor patiënten. In de praktijk betekenen deze getallen dat Nederlandse patiënten vaak niet de beschikking hebben over de nieuwste geneesmiddelen, dat de dokterstas minder vol zit, artsen minder keuzevrijheid hebben om de behandeling af te stemmen op de individuele patiënt en dat bedrijven die behandelingen ontwikkelen en op de markt brengen, geen inkomsten krijgen vanuit Nederland. Iedereen verliest, zij het niet allemaal in gelijke mate. Het klinkt hard, maar voor een wereldwijd opererend bedrijf zijn inkomsten vanuit Nederland immers klein bier, terwijl toegang voor een Nederlandse patiënt een wereld van verschil betekent.

Wat hollandbio’s zorgen om deze cijfers nog eens extra versterkt, zijn de geopolitieke ontwikkelingen. De WAIT indicator biedt weliswaar zicht op de situatie in het hier en nu binnen de EU, maar neemt niet de wereldwijde context mee. Geneesmiddelenontwikkeling is bij uitstek globaal georganiseerd: bedrijven ontwikkelen producten niet alleen in of voor de EU. En juist op andere continenten gaan de ontwikkelingen razendsnel. China ontpopt zich als een biotech powerhouse met steeds meer bedrijven die nieuwe behandelingen ontwikkelen, voortgestuwd door een overheid die de sector ondersteunt met gericht beleid, razendsnelle ontwikkelmogelijkheden en enorme investeringen. Aan de andere kant van de plas regeert Trump met de ouderwetse stok: door met zijn Most Favoured Nation Pricing-beleid prijzen in de VS te koppelen aan die in Europa, dwingt hij bedrijven tot harde strategische keuzes over of en hoe ze Europa nog kunnen beleveren. En Europa? Dat draaide recent via de nieuwe farmaceutische wetgeving en de critical medicines act de duimschroeven voor onze sector nog een standje strakker, in plaats van de route van lab naar patiënt makkelijker te maken. Innovatie aanjagen, strategisch autonoom willen zijn én tegelijkertijd binnen (nationaal) budget enkel op uitgaven sturen, is niet met elkaar verenigbaar: op dezelfde voet doorgaan is wat hollandbio betreft niet langer een optie.

Zonder haalbare route van lab naar vergoede toegang bevinden bedrijven in Nederland en de EU zich op een dood spoor. De gevolgen onttrekken zich goeddeels aan het licht: bedrijven zijn huiverig om zich hard uit te spreken over hun lanceerstrategie. Uit concurrentieoverwegingen, of omdat het om beursgevoelige informatie gaat, maar ook omdat het uitspreken van zorgen – in Nederland althans – nogal snel en makkelijk bestempeld wordt als ‘chantage’. Hollandbio neemt de rol van kanarie in de kolenmijn daarom maar op zich, en wij slaan wél alarm. Donkere wolken pakken zich samen: de eerste signalen dat bedrijven geen vergoedingsdossier meer indienen in Nederland, of de ontwikkelingen in het Witte Huis afwachten, zijn er al. Toch lijken we daar in Nederland vooralsnog weinig mee te doen. Sterker nog. We leggen de lat keer op keer hoger. Zo stuurt onze overheid via het kader maatschappelijk aanvaardbare uitgaven geneesmiddelen nog altijd op lagere geneesmiddelprijzen, gaf zij het Zorginstituut (ZIN) recent een stevigere rol in het toetsen van de beroepsgroep én pakketbeheer en lijkt ZIN op haar beurt via het Toekomstbestendig Stelsel Geneesmiddelen voornamelijk oog te hebben voor de reductie van financiële risico’s rond geneesmiddelen. Maar geneesmiddelen -zo zeggen patiëntenorganisaties- zijn niet alleen een risico, maar voor hen bovenal een kans. Een kans om beter en gezonder te kunnen participeren in de maatschappij.

Wanneer bijna de helft van de middelen die EMA effectief en veilig genoeg acht om aan patiënten te geven, geen patiënt in Nederland bereikt, kun je niet echt meer spreken van een incident. In hollandbio’s optiek gaat er echt iets fundamenteels mis in ons innovatie-ecosysteem. De argumenten die gebezigd worden om het vastlopen van het systeem te ontkennen zijn divers. Dat we vooral niet alles moeten medicaliseren. Dat niet elk middel evenveel waarde toevoegt. Dat niet alles wat kan ook nodig is. Dat het allemaal te duur wordt. En hoewel dat stuk voor stuk heel valide punten kunnen zijn, is het op zijn minst opmerkelijk en een discussie waard dat andere landen andere keuzes maken, en wél de waarde van geneesmiddelen en innovatie zien en willen belonen? Waarom houden juist wij, als welvarend en innovatieminnend land, met een torenhoge ambitie in innovatie en toepassing van biotech, dan onze hand zo buitengewoon stevig op de knip als het om geneesmiddelen gaat?

De WAIT indicator laat zien dat de route van lab naar patiënt steeds minder begaanbaar wordt, zowel in Nederland als in de hele EU. We zijn het aan onszelf verplicht om dit tij te keren. Doen we dit niet, dan lopen we niet alleen de geneesmiddelen van vandaag mis, maar is de kans groot dat we ook de boot missen bij geneesmiddelen die in de toekomst ontwikkeld worden. Zo laten we patiënten van nu en van later in de kou staan. Uiteindelijk blijft gezondheid ons allergrootste goed, ook al realiseren veel mensen zich dat helaas pas als het te laat is.